เจาะลึกนวัตกรรม "เทราโนสติกส์" (Theranostics): ศูนย์ไซโคลตรอนและเพทสแกนแห่งชาติ

เจาะลึกนวัตกรรม "เทราโนสติกส์" (Theranostics): ศูนย์ไซโคลตรอนและเพทสแกนแห่งชาติ วินิจฉัยควบคู่การรักษา" มะเร็งแบบมุ่งเป้าในหนึ่งเดียว

“ความสำเร็จของศูนย์ไซโคลตรอนและเพทสแกนแห่งชาติ ไม่ได้เกิดจากแค่การที่เรามีเทคโนโลยีที่ทันสมัยอย่างเดียว แต่มันหมายถึงคนไทยเองสามารถพัฒนาองค์ความรู้ ผลิตนวัตกรรม และสร้างมาตรฐานทางการแพทย์ระดับโลก เพื่อให้ประชาชนเข้าถึงการตรวจวินิจฉัยและการรักษาในระดับสากล ลดการพึ่งพาต่างชาติ และยกระดับระบบสาธารณสุขไทยอย่างยั่งยืน”
— ผศ.พญ.เจษฎาภรณ์ พร้อมเที่ยงตรง ผู้อำนวยการศูนย์ไซโคลตรอนและเพทสแกนแห่งชาติ โรงพยาบาลจุฬาภรณ์

โรคร้ายแรงหลายโรคมักไม่แสดงอาการในระยะเริ่มต้น และกว่าจะตรวจพบก็อาจสายเกินไปสำหรับการรักษา "ศูนย์ไซโคลตรอนและเพทสแกนแห่งชาติ โรงพยาบาลจุฬาภรณ์" ก่อตั้งขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 2549 ตามพระปณิธานและพระวิสัยทัศน์ของศาสตราจารย์ ดร. สมเด็จพระเจ้าน้องนางเธอ เจ้าฟ้าจุฬาภรณวลัยลักษณ์ อัครราชกุมารี กรมพระศรีสวางควัฒน วรขัตติยราชนารี องค์ประธานและนายกสภาราชวิทยาลัยจุฬาภรณ์ เพื่อให้ประชาชนไทยได้เข้าถึงเทคโนโลยีทางการแพทย์ที่ทันสมัย ถือเป็น "ต้นทางของการวินิจฉัยที่แม่นยำ" แห่งแรกในประเทศไทยที่ช่วยเจาะลึกความผิดปกติได้ไวกว่าเดิม ตั้งแต่ระดับเซลล์หรือระดับโมเลกุล โดย ผู้ช่วยศาสตราจารย์ แพทย์หญิงเจษฎาภรณ์ พร้อมเที่ยงตรง ผู้อำนวยการศูนย์ไซโคลตรอนและเพทสแกนแห่งชาติ ได้เผยถึงเบื้องหลังเทคโนโลยีการตรวจวินิจฉัย การผลิตสารเภสัชรังสี และนวัตกรรมรักษาแบบมุ่งเป้าที่เรียกว่า "เทราโนสติกส์"

"สารเภสัชรังสี" และ "เพทสแกน" ทำงานอย่างไร?
การตรวจ PET Scan (PET/CT และ PET/MRI) จะต้องทำงานควบคู่กับ "สารเภสัชรังสี" (Radiopharmaceuticals) ซึ่งเป็นหัวใจสำคัญในการค้นหารอยโรค สารชนิดนี้มีองค์ประกอบสำคัญ 2 ส่วน:
1. องค์ประกอบทางเคมี: มีโครงสร้างคล้ายสารเคมีในร่างกาย ทำให้มีความจำเพาะเจาะจงสูงต่ออวัยวะหรือเซลล์เป้าหมาย
2. ธาตุให้พลังงานรังสี: ปลดปล่อยพลังงานเพื่อถ่ายภาพสแกน หรือปล่อยพลังงานเพื่อทำลายเซลล์โรค
เมื่อฉีดสารเภสัชรังสีเข้าร่างกาย สารจะวิ่งไปจับกับเซลล์เป้าหมายอย่างตรงจุด จากนั้นเครื่องเพทสแกนจะสร้างภาพถ่ายทอดตำแหน่งรอยโรคออกมาอย่างชัดเจนและแม่นยำ

ครอบคลุม 3 กลุ่มโรคร้ายแรงหลัก
เทคโนโลยีเพทสแกนและสารเภสัชรังสีช่วยยกระดับการตรวจวินิจฉัยโดยไม่ต้องใช้วิธีลุกล้ำร่างกาย (Non-invasive) ใน 3 กลุ่มโรคสำคัญ:
• โรคมะเร็ง: ตรวจหาตำแหน่งรอยโรคมะเร็งได้ทั้งร่างกาย กำหนดระยะของโรค ติดตามผลหลังการรักษา (ผ่าตัด เคมีบำบัด ฉายแสง) และตรวจเช็กการกลับเป็นซ้ำ
• โรคระบบประสาทและสมอง: วินิจฉัยแยกโรคสมองเสื่อม โดยตรวจจับการสะสมของโปรตีนผิดปกติอย่าง อะไมลอยด์ (Amyloid) และ ทาว (Tau) ในผู้ป่วยอัลไซเมอร์ รวมถึงวินิจฉัยกลุ่มโรคเคลื่อนไหวผิดปกติ เช่น โรคพาร์กินสัน
• โรคหัวใจ: ตรวจภาวะเส้นเลือดหัวใจหรือกล้ามเนื้อหัวใจขาดเลือด เป็นทางเลือกที่ปลอดภัยสำหรับผู้ป่วยที่มีอาการแน่นหน้าอกระยะเริ่มต้น โดยไม่ต้องฉีดสีสวนหัวใจ

นวัตกรรม "เทราโนสติกส์" (Theranostics): วินิจฉัยและรักษาแบบมุ่งเป้าในหนึ่งเดียว
หนึ่งในก้าวสำคัญของศูนย์ไซโคลตรอนและเพทสแกนแห่งชาติคือการพัฒนาไปสู่นวัตกรรม Theranostics ซึ่งเกิดจากการรวมคำว่า Therapeutics (การรักษา) + Diagnostics (การวินิจฉัย)
• ขั้นตอนการทำงาน: แพทย์จะฉีดสารเภสัชรังสีชนิดถ่ายภาพเพื่อค้นหาตำแหน่งเซลล์มะเร็งด้วยเพทสแกน จากนั้นจะเปลี่ยนเป็นสารเภสัชรังสีอีกชนิดที่มีโครงสร้างเคมีเหมือนเดิมทุกประการ แต่เปลี่ยนตัวให้พลังงานเป็นรังสีรักษา ฉีดกลับเข้าร่างกายเพื่อให้สารวิ่งไปทำลายเซลล์มะเร็งนั้นโดยตรง
• ข้อดี: ทำลายเซลล์มะเร็งได้อย่างมุ่งเป้า แม่นยำ และลดผลกระทบต่อเนื้อเยื่อรอบข้างอย่างเห็นได้ชัด
• มาตรฐานสากล: ศูนย์ไซโคลตรอนและเพทสแกนแห่งชาติ โรงพยาบาลจุฬาภรณ์ ได้รับการรับรองมาตรฐาน ศูนย์ความเป็นเลิศทางด้าน Theranostics จากสถาบัน Research for Life ตามมาตรฐานสมาคมวิทยาศาสตร์นิวเคลียร์แห่งยุโรป (EANM) ทั้งในส่วนการรักษาและการตรวจวินิจฉัย PET/CT และ PET/MRI

ขั้นตอนการเข้ารับการตรวจและรักษา
การเข้ารับบริการที่ศูนย์ฯ มีขั้นตอนที่สะดวก ไม่ซับซ้อน และปลอดภัย:
1. ทำนัดหมาย: ผ่านระบบหน้างานหรือระบบออนไลน์ LINE: @petscanchulabhorn (https://line.me/R/ti/p/@625cgtwg) 
2. บริหารสารเภสัชรังสี: ฉีดสารเข้าสู่ร่างกายและพักรอประมาณ 1 ชั่วโมง เพื่อให้สารกระจายตัว
3. เข้าเครื่องสแกน: ถ่ายภาพด้วยเครื่องเพทสแกน ใช้เวลาสแกนจริงเพียงประมาณ 10 นาที (กรณีโรคมะเร็ง)
4. กระบวนการเทราโนสติกส์ (ถ้ามี): นัดหมายเพิ่มเติมเพื่อฉีดสารเภสัชรังสีสำหรับรักษา โดยใช้เวลาให้สารประมาณ 3–4 ชั่วโมง แล้วสามารถกลับบ้านได้ปลอดภัย

ยกระดับการแพทย์ไทยอย่างยั่งยืน
ปัจจุบันศูนย์ไซโคลตรอนและเพทสแกนแห่งชาติ โรงพยาบาลจุฬาภรณ์ เปิดให้บริการครบรอบ 20 ปี ในวันที่ 19 กันยายน 2569 โดยยกระดับพัฒนาจนสามารถผลิตสารเภสัชรังสีได้มากกว่า 27 ชนิด เพื่อใช้ภายในโรงพยาบาลและกระจายไปยังโรงพยาบาลอื่น ๆ ทั่วประเทศ การวิจัยและพัฒนาสารชนิดใหม่อย่างต่อเนื่องไม่เพียงแต่ช่วยเพิ่มความแม่นยำและความปลอดภัยแก่ผู้ป่วยเท่านั้น แต่ยังเป็นหลักประกันว่าประเทศไทยมีนวัตกรรมทางการแพทย์ระดับสากลเป็นของตัวเอง ลดการพึ่งพาเทคโนโลยีจากต่างประเทศ และส่งต่อโอกาสในการรักษาที่ดีที่สุดให้แก่คนไทยทุกคน

เรียบเรียงจากบทสัมภาษณ์ในรายการ CRA Icons: EP20 – Cyclotron Theranostics วินิจฉัยควบรักษา มะเร็งแบบมุ่งเป้าในหนึ่งเดียว สัมภาษณ์ ผศ.พญ.เจษฎาภรณ์ พร้อมเที่ยงตรง ผู้อำนวยการศูนย์ไซโคลตรอนและเพทสแกนแห่งชาติ โรงพยาบาลจุฬาภรณ์